İktisat Türkçe Bir Kelime mi? Ekonomik Bunalımlar Arasında Dilsel Bir Keşif
İzmir’de yaşıyorum, 25 yaşımdayım ve her an, her durumda komik bir şeyler söylemeye çalışan biri olarak, kafamda sürekli bir espri teli gerilmiş gibi. Ama bazen espri yaparken öyle derinlemesine düşünüyorum ki, kendimi bir anda “neden bu kadar derin düşünüyorum, bunları niye kafamda tartışıyorum?” diye sorgularken buluyorum. Geçenlerde, arkadaş ortamında bir sohbetin ortasında “İktisat Türkçe bir kelime mi?” sorusu ortaya atıldığında, içimdeki ‘mühendis’ ve ‘felsefeci’ bir anda devreye girdi. Bu soruyu, işte tam bu şekilde esprili ama derinlemesine incelemek gerekecek gibi hissettim.
İktisat Türkçe Bir Kelime mi? İlk Tepkim: “Bilmiyorum Ama İlginç!”
Hadi, gelin bu soruya önce komik bir şekilde bakalım. “İktisat Türkçe bir kelime mi?” diye sordum, bir anda etrafımdaki herkesin yüzü değişti. Herkes bir garip bakmaya başladı. “Ne demek, her şey Türkçe” dedim, ama derinlemesine düşündüm ki, gerçekten de ‘iktisat’ kelimesi bizim dilimize nasıl girmiş? Çünkü bu kelime, başlangıçta bana sanki “bir akademik terim” gibi gelmişti. Herkesin ‘ekonomi’ dediği yerde, ben ‘iktisat’ diyorum; o kadar farklı ki, bir tarafta ‘serbest piyasa ekonomisi’ konuşuluyor, bir tarafta ise ‘iktisat tarihi’. Bazen düşünmeden önce gülümsüyorum, sonra ‘ne kadar derin soru soruyorum’ diye düşünerek kendimle dalga geçiyorum. Ama yine de, “Bunu biraz araştırmak gerek” diye içimden geçiriyorum. İşin özeti, bu soruya gülerken aslında biraz daha ciddiyetle yaklaşmak gerektiği ortada!
İktisat: Aslında Arapça mı, Türkçe mi?
İçimdeki mühendis der ki: “Dilin kökenlerine bak, bilimsel olarak çöz!” Yani, hemen başlayalım: “İktisat” kelimesi, aslında Türkçe kökenli bir kelime değil. Bu kelime Arapçadan dilimize geçmiş. Arapçadaki “ihtisâs” kökünden türetilmiş, yani bir anlamda “tasarruf etmek” ya da “dengenin sağlanması” gibi anlamlara gelir. Bunu duyunca, içimdeki insan tarafı devreye giriyor ve şunu diyor: “Ama biz bunu Türkçe’de nasıl bu kadar yaygın kullandık?” Cevap aslında basit: 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Batı etkisiyle beraber birçok kavram Türkçeye Arapçadan geçmiş. Ve bu kelime, Osmanlı döneminden günümüze kadar da hızla kullanılmaya devam etmiş.
İktisat kelimesinin kökeni bir yana, bizler her gün bu kelimeyi hem sosyal hem de profesyonel yaşamda sıkça kullanıyoruz. O kadar ki, bir noktada ‘iktisat’ demek, ekonomi konuşmak kadar sıradan bir hale gelmiş. Ancak bu kadar çok kullandığımız bu kelimenin asıl anlamı hakkında ne kadar bilgi sahibiyiz? Hadi, biraz daha derinleşelim…
İktisat ve Ekonomi: Birbirinden Farklı Mı?
Arkadaşım Bora geçen gün bana dedi ki: “Abi, sen ‘iktisat’ diyorsun, ben ‘ekonomi’ diyorum, sence fark var mı?” Biraz düşününce, aslında Bora haklıydı. Çünkü günlük hayatta ‘ekonomi’ daha popüler bir kelime olarak karşımıza çıkıyor. Ancak ‘iktisat’ kelimesi, akademik düzeyde ya da daha klasik bir dilde kullanılıyor. “İktisat” genellikle teorik bir bilim dalını tanımlarken, “ekonomi” daha geniş bir kavram olarak, toplumsal ve bireysel düzeyde de kullanılıyor. İçimdeki mühendis “Bu çok doğru, çünkü ekonomi daha çok pratikle ilgili bir kavramken, iktisat daha teorik ve geniş bir çerçeve sunuyor” diye cevap veriyor, ama içimdeki insan tarafı da diyor ki, “Neyse ya, sonuçta işin özeti, biri cebimizdeki paraya bakarken, diğeri okullarda işin derinliklerine iniyor!”
Bu farkı bir türlü netleştiremiyorum aslında, çünkü ben de bir noktada her iki kelimeyi birbirinin yerine kullanabiliyorum. Belki de biz, daha çok Türkçemizde bu kelimeleri karıştırarak kullanıyoruz. Yani ekonomi deyince hemen herkese “para, bütçe, piyasa” falan diyoruz, ama iktisat deyince bir anda kafada “akademik, profesyonel bir terim” resmi oluşuyor. Bu kelimelerin birbirine yakın anlamlar taşıması, bizi biraz kafa karışıklığına da itiyor, ne dersiniz?
İktisat Türkçe Bir Kelime Olmuş Mu?
Aslında, ‘iktisat’ kelimesinin Türkçe olup olmadığı konusunda biraz daha felsefi bir soruya da girebiliriz. Hani, dilde köken bir şeydir ama sonunda onu kabul edip kullanıyorsanız, o kelime de aslında sizin dilinizin bir parçası haline gelir, değil mi? Bugün ‘iktisat’ demek, Türkçe bir şey söylemek gibi geliyor bana. Çünkü ne kadar farklı kökenlerden gelseler de, zamanla Türkçenin bir parçası olurlar. Yani, bu kelimeyi şimdi bu kadar çok kullanıyoruz ki, başka bir dilin kelimesi olarak kalması imkansız hale gelmiş. Eğer Türkçe’de bu kadar geniş çapta kullanılıyorsa, ne demek, artık ‘Türkçe bir kelime’ değil mi?
Tabii, bir yandan şunu da düşündüm: Hani bir kelimenin kendi dilimizde ne kadar yer ettiğini sorgulamak aslında biraz da bir kültür meselesi. Mesela “internet” ya da “selfie” gibi İngilizce kelimeler, dilimize o kadar yerleşti ki, birinin “bunlar Türkçe değil” demesi, imkansız olurdu. İktisat da, tıpkı bunlar gibi, zamanla tam anlamıyla dilimize entegre olmuş bir kavram gibi duruyor. Ne demiştik, “Her şey dilimize dahil oldu, iktisat da dahil!”
Sonuç: İktisat, Türkçe’den Daha Fazlası mı?
Sonuç olarak, “İktisat Türkçe bir kelime mi?” sorusunun cevabı kesin bir “evet” değil ama aynı zamanda çok da net bir “hayır” değil. Dilin evrimi, yeni kelimelerin bizim dilimize entegre olma şekli, bunların yaşamımıza nasıl dahil olduğu gerçekten oldukça ilginç. Kimi kelimeler kökenlerinden bağımsız olarak, zamanla bizim dilimizin bir parçası haline gelir. İktisat da belki bu kelimelerden biri. Kim bilir, belki birkaç yıl sonra ekonomi konuşan biri “İktisatçıyım ben” diyecek ve bu çok doğal olacak. Belki de bu kelime, bir gün bizim için sadece bir akademik kavram olmaktan çıkacak, bir yaşam biçimi olarak kalacak.
Öyle ya da böyle, kelimenin kökenine ne olursa olsun, bugün bizler ‘iktisat’ dediğimizde, yalnızca para veya ekonomi değil, insan ilişkilerinden, devlet politikalarına kadar geniş bir yelpazede bir anlam taşır. O yüzden, dilimizdeki bu kelimelerin ve kavramların evrimini, belki de biraz daha esprili bir şekilde kabul etmek gerek. Hayat, ne de olsa bir denge meselesidir. Tıpkı iktisat gibi!