Kütle Temel Büyüklük Mü?
Hayat bazen o kadar karmaşık ki, neyin temel büyüklük olduğunu anlamak bile zorlaşıyor. Mesela bir sabah uyanıyorsunuz, kahvaltı yaparken telefonunuzu elinize alıp “Kütle temel büyüklük mü?” diye sorgulamaya başlıyorsunuz. Neden? Çünkü kütleyi her gün duyuyoruz ama kimse gerçekten bu terimi düzgün bir şekilde açıklayamıyor. O zaman neden bir kafa karışıklığı olmasın ki? İşte bu yazı, kütlenin ne olduğunu anlamaya çalışan birinin içsel yolculuğuna, bir arkadaş sohbetine dönüşecek.
Kütle Nedir? Yani Temel Büyüklük Mü?
Düşünsenize, İzmir’deki sıcacık bir günün sabahında, evin içinde salınan bir “kütle nedir?” sorusu… Tam o sırada gözümün önünde bir masa var, üstünde bir çay bardağı. Şimdi, bu çay bardağının kütlesini merak etsek, işin içine giren temel büyüklük mü olacak? Çünkü kütle dediğimiz şey, cismi oluşturan maddelerin miktarıyla ilgilidir. O çay bardağını kaldırırken, aslında onun kütlesiyle ilgili bir şey yapıyorsunuz, değil mi?
Yani evet, kütle temel büyüklük değil. Bu kadar derinlemesine açıklamaya gerek yok. Kütleyi düşündüğünüzde, yavaşça aklınızda çay bardağı, ekmek, masa gibi bildiğiniz, deneyimlediğiniz şeyler belirmeye başlar. İşte burada “temel” kelimesi de devreye giriyor. Kütle aslında evrende neredeyse her şeyin varlık ölçüsüdür. Ama “temel” büyüklük denildiğinde, iş biraz daha felsefi hale gelir. Biraz derine inelim.
“Kütleyi tartalım mı, arkadaşım?”
İçimdeki bilim insanı uyanıyor, ama yine de kendimle dalga geçiyorum: “Hadi bakalım, izleyin şimdi, kütle nedir ve nasıl bir temel büyüklük olabilir?”
“Kütle temel büyüklük mü?” diye kendime sorarken, birden arkadaşım arıyor. Aradığında, dışarıdayım ve sohbeti aslında hiç de bu kadar derinleştirmeyi planlamıyordum.
Arkadaşım: “Abi, sen hala kütleyle mi uğraşıyorsun? O kadar çay içtik, kütleyi konuşmaya başladık!”
Ben: “Evet ama düşün, her şey kütleyle ilişkili değil mi? Benim kilom, kedimin kütlesi, mesela arabayı çalıştıran motorun kütlesi… Gördüğün her şeyin arkasında kütle var!”
Arkadaşım: “Yani demek istiyorsun ki, kütle bir temel büyüklük değil de temel bir şey?”
Ben: “Evet, evet! Hadi bakalım, kütleyi temel büyüklük olarak kabul etsek, dünyada bir dolu şeyin gücü el değiştirir. Bu da demek oluyor ki, bu kadar derinlemesine girmenin, özellikle de kahvaltıdan sonra, herhangi bir faydası yok.”
Kütle ve Temel Büyüklük Arasındaki Fark
Hadi, biraz da ciddi olalım. Temel büyüklük, fiziksel ölçülerin temel birimi olarak kabul edilen kavramdır. Bunlar genellikle doğrudan ölçülür ve sabittir. Mesela, uzunluk, zaman, elektrik akımı gibi şeyler “temel büyüklük” sayılır. Kütle ise, bir objenin sahip olduğu madde miktarını belirtir. Ve evet, kütle de fiziksel bir büyüklüktür ama “temel” diye adlandırılamaz çünkü ölçü birimi farklıdır ve türetilmiştir.
Kütleyi ölçerken kullandığımız birim, genellikle kilogramdır. Yani, kütleyi ölçerken, aslında bir tür “temel” ölçüm yapıyor olabiliriz, ama kütlenin kendisi asla “temel büyüklük” kategorisinde yer almaz.
“Bir dolma kütlesi ile bir araba kütlesi arasında neden bu kadar fark var?” diye soran bir iç sesim devreye giriyor. Gerçekten, bir dolma kütlesinin araba kütlesiyle aynı kategoride olması adaletli mi? Hayır, çünkü araba gerçekten başka bir işlevi olan, kütlesi çok daha büyük olan bir nesne. Bu fark, aynı zamanda kütlenin ne kadar önemli bir büyüklük olduğunu ve aslında her şeyin kütlesine bağlı olduğunu gösteriyor.
Kütleyi Hangi Hedefle Kullanabiliriz?
Bir gün sokakta yürürken, önünüzde bir insan hızla yürüyor ve yanlışlıkla çantanıza çarpıyor. Tabi ki, bu insanın kütlesi, sizin kütlenizle karşılaştırıldığında biraz daha büyük olacak. Ama önemli olan o anki hızları ve hareket enerjileridir. Yani, bu kadar günlük hayatta kullanabileceğiniz bir fiziksel kavram olmasına rağmen, aslında her şeyin çok daha geniş bir evrende etkili olduğunu unutuyoruz.
Kütleyi tartışırken, bir yere oturmuş, çayın keyfini çıkarırken şunu fark ettim: Kütle, temelde evrenin işleyişinde birer referans noktasıdır ama asla evrenin tek belirleyeni değildir. Çünkü bizim tüm bu derin fiziksel tartışmalarımız, aynı zamanda birazcık da “başka bir şey”dir. Gerçekten de bir yerlerde büyük bir kütleyle ilişkili bir evren var. Ama bir dolma yapmak ya da insanları kucaklamak da bir kütle ölçüsüdür.
Sonuç: Kütle Temel Büyüklük Değil Ama Temel Bir Gerçek
Sonuç olarak, kütle bir temel büyüklük değil, ama hayatın kendisidir. Her şeyin bir kütlesi vardır, ancak bu kütleyi temel büyüklük olarak tanımlamak, evrenin işleyişini anlamada yetersiz kalır. Kütleyi her gün dengeleyen, taşıyan ya da ölçen bizleriz, ama ne yazık ki kütle tek başına bu evrende her şeyi açıklayamaz.
O yüzden, bir dahaki sefere kahvaltı masasında kütleyi tartışırken, önce evrenin işleyişini anlayalım, sonra bir çayın kütlesi üzerine derinlemesine konuşuruz. Şu an biraz kafamız karıştı ama bu da normal. Zaten hayatın tam da burada bir kütlesi var!